Historia Odlewnictwa

Historia odlewnictwa ma już ponad 6000 lat. Odlewnia  dawniej nazywała się gisernią, ludwisarnią lub konwisarnią. Jest to zakład lub wydział zakładu, wytwarzający odlewy metalowe. Badania archeologiczne pokazują że pierwsze odlewy powstawały w okolicach dzisiejszej Syrii i Iranie. Były to odlewy wykonywane w gruncie, glinie lub kamieniu. W późniejszym okresie stosowano kamienne formy dzielone, co przyczyniło się do wytwarzania odlewów bardziej skomplikowanych. Historycznego uporządkowania stosowania procesów metalurgicznych dokonał Sękowski [1]. Wyniki tej klasyfikacji przedstawiono w tabeli nr 1.

Tabela 1. Początki zastosowania metali nieżelaznych do wytwarzania przedmiotów użytkowych

Lata przed n. Chr. Zastosowanie metali
Ok. 7000 Przetapianie samorodków złota, odlewanie, kucie
Ok. 6000 Wytapianie ołowiu z rudy, odlewanie
Ok. 5000 Wytapianie miedzi z rudy, odlewanie, kucie
Ok. 4000 Wytapianie miedzi stopowej z rud mieszanych zawierających As i Pb, odlewanie, kucie
Ok. 3000 Wytapianie cyny z rudy, odlewanie
Ok. 2500 Otrzymywanie brązu przez stapianie miedzi z rudą cyny i miedzi z cyną, odlewanie, kucie
Ok. 1000 Otrzymywanie mosiądzu przez stapianie miedzi z rudą cynku w obecności węgla, odlewanie, kucie

Historia odlewnictwa pokazana na malowidle (rysunek 1) znalezionym w grobie wysokiego urzędnika egipskiego w Górnym Egipcie niedaleko Luxoru z ok. 1450 r. przed n. Chr., pokazuje odlewanie drzwi z metalu [2]

Rysunek 1 Rys. 1. Malowidło przedstawiające pracę przy odlewaniu przypuszczalnie drzwi do świątyni : I – rozpalanie ogniska, II – nakładanie tygla, III – topienie, podawanie dmuchu, IV – zdejmowanie tygla, V – zalewanie formy

Rys. 1. Malowidło przedstawiające pracę przy odlewaniu przypuszczalnie drzwi do świątyni : I – rozpalanie ogniska, II – nakładanie tygla, III – topienie, podawanie dmuchu, IV – zdejmowanie tygla,  V – zalewanie formy

 

 

Pierwsze wiadomości o odlewnictwie z brązu wg K. Sękowskiego [1] w Chinach pochodzą z okresu XIV – XVI przed n. Chr. panującej dynastii Szang. Przykłady odlewów przedstawiono na rysunku 2 .

Rysunek 2 z brązu. 3200 roku p.n.e. w Mezopotamii wykonano odlew żaby z brązu

Rysunek 2. Odlewy z brązu. 3200 roku p.n.e. w Mezopotamii wykonano odlew żaby z brązu

 

Na terenie Europy pierwsze próby odlewania prowadzone były w Grecji w szczególności na wyspie Sanos. Wytwarzano tam części uzbrojenia, przedmioty domowe oraz orpcowano technikę odlewania posągów. Najbardziej znanymi są posągi Apollina na wyspie Rodos (rys. 3). Kolos z Rodos przetrwał tylko 66 lat. Runął podczas trzęsienia ziemi w 224r. p.n.e. Prawdopodobnie zburzł kilka domów stojących przy nim. Według słów wyroczni na Rodos miało spaść nieszczęście jeżeli kolos zostanie ponownie postawiony. Przeleżał 900 lat. W 653r. n.e. Arabowie, którzy podbili wyspę zerwali z posągu brąz i na wielbłądach przynieśli do Edesy.

Kolos z Rodos

Rysunek 3.Kolos z Rodos, posąg Apollina Wysokość ok. 36 m, waga ok. 70 ton, wykonany z brązu, metalu oraz obciążony kamieniami.

Rozkwit techniki odlewniczej w Rzymie, szczególnie w zakresie odlewanych pomników nastąpił w średniowieczu i w okresie odrodzenia. Powstały wtedy najpiękniejsze pomniki: Konne Rumaki w Wenecji (odlewane w Konstantynopolu) XIII w., Erazm da Narui (Gattamelta) XV w. – Rzym. Były one wykonywane albo całościowo, albo w częściach, łączone techniką spajania odlewniczego. Odlewy te były wykonywane metodą wytapianych modeli w różnych wariantach: metodą antyczną grecką, metodą włoską i metodą wiedeńską.
Epoka brązu na ziemiach polskich trwała około 2300/2200–850/750 lat p.n.e., jakkolwiek brak dostępu do rodzimych złóż rud metali nieżelaznych ograniczał możliwości szybkiego rozwoju odlewnictwa brązu. Na początku epoki brązu gotowe odlewy przywożono na tereny dzisiejszej Polski z południa Europy. Nieco później opanowano techniki odlewnicze, a surowce do wyrobu narzędzi i ozdób importowano szlakiem wiodącym przez Bramę Morawską z terenu Siedmiogrodu. Przypuszcza się także, że odlewy z brązu dotarły na ziemie polskie wraz z ludnością tzw. kultury nadcisańskiej (Słowacja, Węgry). Siekierki, topory, czekany, bransolety, naramienniki oraz innego typu ozdoby to tylko niektóre z wyrobów odnalezionych z tego okresu. [3]. Jednym z ważniejszych typów odlewów wykonywanych z brązu były odlewy dzwonów. Kształty dzwonów w miarę upływu stuleci uległy pewnym zmianom, lecz od XIII wieku w zasadzie nie zmieniają się. Największym obecnie dzwonem na świecie jest kremlowski „Car Kołokoł”  ważący około 200 ton. Dzwon ten powstał w 1653 r. i był trzykrotnie przelewany; ostatni raz w 1735 r. dzwon ten uległ uszkodzeniu podczas wielkiego pożaru na Kremlu w 1737 r. spadł wtedy z wieży, a w jego dolnej części powstał wyłom. Można go w tym stanie oglądać na dziedzińcu Kremla.

Innym ważnym typem odlewów były odlewy armat. Odlewy te są ze względu na kształt kołowo symetryczny odlewane w formach niedzielonych wykonywanych specjalnym sposobem z pomocą „fałszywego modelu” wykonywanego na toczaku. Największa armatą jest Car Puszka” odlany w 1568 r o masie około 40 ton. Masa kuli wynosiła 1 t.

Kolejną grupę odlewów stanowiły odlewy płyt nagrobnych, sarkofagów, drzwi itp. Odlewanie ich było prostsze, niż posągów, dzwonów, czy armat. Najbardziej rozpoznawalnym odlewem tego typu w Polsce są Drzwi Gnieźnieńskie  wykonane z brązu, pochodzące z II połowy XII wieku, przedstawiające historię świętego Wojciecha. Obecnie umieszczone w portalu gotyckim zachodniego przęsła południowej nawy katedry gnieźnieńskiej.

 

Tak w skrócie historia odlewnictwa się przedstawia . Jak widać odlewnictwo towarzyszy człowiekowi od pradawnych czasów i będzie zapewne mu towarzyszyć przez kolejnych 6000 lat 🙂

[1] Sękowski K.: Początki rozwoju odlewnictwa stopów miedzi. Referat – manuskrypt.

[2] Sękowski K.: Wczesne odlewnictwo stopów miedzi. Przegląd Odlewnictwa 6/95.

[3] Krokosz J., Czekaj E., Młodnicki S., Pabiś R., Ćwiklak R.,:Technologia wykonywania odlewów artystycznych z wykorzystaniem modeli wykonanych z niekonwencjonalnych materiałów Instytut Odlewnictwa, ul. Zakopiańska 73, 30-418 Kraków

 

Print Friendly
Share

Może Ci się również spodoba

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *